• Elşən Həsənov

Əsas satınalma terminləri

Updated: Apr 20

Təchizat zəncirinin idarə olunması, o cümlədən satınalmaların təşkili və müqavilələrin idarə olunması zamanı 1000-ə yaxın müxtəlif terminlərdən istifadə edilir. Bu terminlərin əksəriyyəti orijinal ingilis dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək istifadə edilir.

Bu terminlərdən mübahisəli tərcümələr də az deyil, burda da söz yaradıcılığı faktoru, rus və türk dilində olub dilimizdə istifadə edilən ancaq orijinal dildən fərqli mənada ola sözlərin olması mübahisəyə səbəb olan əsas amillərdir.


Supplier = "Təchizatçı" yoxsa "Tədarükçü" yoxsa "Podratçı (malgöndərən)?

Əvvəlcə gəlin supplier sözünün ingilis dilindəki izahına baxaq. Cambridge lüğətinə görə "a company, person, etc. that provides things that people want or need, especially over a long period of time" yəni "insanların tələb və ehtiyaclarını xüsusilə uzun müddətdə təmin edən şirkət, şəxs və s.".


Bu terminlərdən sonuncusu yəni podratçı (malgöndərən) "Dövlət satınalmaları haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununda bu termin üçün istifadə edilən tərcümədir və Qanunda bu formada ifadə edilib "satınalan təşkilatla bağlanan satınalma müqaviləsinin potensial və ya real tərəfi". Bu tərcümənin uğursuzluğu ondadır ki, mötərizədə daima "malgöndərən" sözü də işlədilməlidir üstəlik xidmət göstərənlər üçün bu tərcümələrin heç biri uyğun deyil.

Tədarükçü sözü isə türk dilində istifadə edilir lakin bizim dildə türk dilində olan mənanı vermir. Belə ki, Azərbaycan dilinin izahlı lüğətinə görə tədarük sözünün izahı "Bir şeyi qabaqcadan hazırlama; bir işi görmək üçün əvvəlcədən hazırlıq görmə; hazırlıq, ehtiyat. Yun tədarükü. Heyvanlar üçün yem tədarükü."

kimidir. Bu söz isə belə bir mənaya gəlmir.

Hal-hazırkı vəziyyətə görə isə bu sözü ən yaxşı izah edən söz təchizatçı kimi görünür. Belə ki, bu sözün izahlı lüğətdəki izahı "Hər hansı təşkilat və ya əhalinin maddi ehtiyaclarını təmin etmək üçün lazım olan şeylərin, avadanlıq və s.-nin məcmusu. Təchizat idarəsi. Mərkəzi təchizat orqanları." olaraq verilib hansı ki, bu sözün tərcüməsinə uyğundur. Digər tərəfdən "supply chain management" ifadəsində də sözün kökünün "supply" yəni "təchizat" olması bu tərcüməni daha uğurlu edir. Qeyd edim ki, bəzən yanlışlıqla satınalmaçılara da təchizatçı deyilir, xüsusilə iş elanlarında. Satınalmaçı alan tərəfdir, təchizatçı isə alan tərəfə məhsulu təqdim edən tərəf. Nəticədə satınalmaçı daxili müştəri üçün təchizatçı ola bilər amma təşkilatdakı vəzifəsi satın almaqdır.


Digər mübahisəli məqam əslində ingiliscə ifadənin özündədir, belə ki satınalma üçün bəzən "procurement", bəzən isə "purchasing" və ya "buying" sözündən istifadə edilir. Əslində tərcümə olaraq hər iki söz demək olar eyni mənaya gəlir sadəcə işlənmə baxımından "procurement" daha strateji alışlar üçün, xüsusilə ehtiyacın müəyyən edilməsi, planlama, mürəkkəb logistik həllər tələb olunan hallarda tətbiq olunur. "Purchasing" isə daha sadə, hətta gündəlik ehtiyacların ödənilməsi üçün sadə alışlarda istifadə olunur. Digər tərəfdən "Supply chain" deyildikdə tək son məhsulun satınalması yox xammal alınmasından anbarlamaya, daha sonra istehsal edilmiş son məhsulun son istifadəçiyə çatdırılması, o cümlədən marketinq və satış prosesi, hətta "recycle" olunacaq malların istehsalçıya qaytarılması kimi tək satınalmaya aid olmayan mürəkkəb prosesləri əhatə edir. Praktikaya gəldikdə bu hallar zavodlarda və market zəncirlərində var, digər bütün hallarda yalnız satınalmaya ehtiyac olur əksər hallarda. Bura bəzən logistika və gömrükləmə işləri də aid olur ancaq bu sahələr də demək olar birbaşa satınalmaya aid deyil, satınalmaçı bu sahələri də bilsə yaxşı olar amma ixtisaslaşmış gömrük brokeri və ya logistikaçı ola bilməz satınalma ilə məşğul ola-ola.

Hal-hazırda ən çox istifadə edilən satınalma terminlər və onların tövsiyə edilən və əsas istifadə edilən Azərbaycan dilində tərcümələri aşağıdakılardır:

  • Satınalma - procurement

  • Alış - purchase

  • Tender - tender

  • Təchizat zənciri - supply chain

  • Satınalma predmeti - procurement subject

  • Təchizatçı - Supplier

  • İstehsalçı - manufacturer

  • Ərizəçi - applicant

  • İddiaçı - bidder

  • İştirakçı - participant

  • Malgöndərən (izahlı lüğətdə yoxdur) - goods supplier / shipper

  • Podratçı - contractor

  • Xidmət göstərən - service provider

  • Satınalan - buyer / Sifarişçi - employer/client

  • Ehtimal qiymət - estimated amount

  • Satınalma sənədləri - bidding/tender documents

  • Müqavilə - contract

Chartered Institute of Procurement & Supply (CIPS) təşkilatının veb səhifəsində 700-ə yaxın terminin izahı öz əksini tapmışdır. Satınalma terminləri bundan başqa Dünya Bankının da belə bir siyahısı var lakin siyahıda təkcə satınalma terminləri yox bütün maliyyə bank terminləri də var ancaq istədiyiniz satınalma terminin izahını bu siyahıda axtarıb tapa bilərsiniz. Bundan başqa müqavilələrin idarə olunması ilə bağlı Fédération Internationale Des Ingénieurs-Conseils (FIDIC) təşkilatının ayrıca siyahısı var.

Qeyd edək ki, "Satınalmaların təşkili və müqavilələrin idarə olunması" təlim kursunda bir çox satınalma terminin izahı və ingiliscə tərcüməsi öz əksini tapmışdır, həmçinin kurs iştirakçılarına 500-dən çox ingiliscə-azərbaycanca satınalma terminin olduğu satınalma lüğəti də təqdim edilir.