• Elşən Həsənov

Dövlət satınalmaları qanunvericiliyinin tarixçəsi

Updated: Jun 24

Azərbaycan Respublikasında satınalma ilə bağlı ilk qanuni sənəd 19.12.1996 tarixində imzalanmış “Büdcə təşkilatları tərəfindən Malların (işlərin və xidmətlərin) satın alınması haqqında Əsasnamə”nin təsdiq edilməsi barədə” fərman olub. Daha sonra 11.02.1997 tarixində “Tender haqqında” Qanun təsdiqlənmişdir. Hal-hazırda qüvvədə olan "Dövlət satınalmaları haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu isə 27 dekabr 2001-ci il tarixində təsdiq edilərək 29 yanvar 2002-ci il tarixindən tətbiq edilməyə başlanılmışdır. Qeyd edək ki, cari qanun 1994-cü ildə dərc olunmuş Beynəlxalq Ticarət Hüququ üzrə Birləşmiş Millətlər Komissiyasının Malların, Tikintinin və Xidmətlərin Satınalınması üzrə Nümunə Qanun əsasında (United Nations Comission on International Trade Law-UNCITRAL Model Law on Procurement of Goods, Construction and Services) hazırlanmışdır. UNCITRAL bu nümunəni 2011-ci ildə yeniləsə də mövcud qanun 20 ildən artıqdır ki eyni strukturdadır.


Bu günə qədər sonuncusu 22.06.2021-ci il tarixində olmaqla müxtəlif tarixlərdə 13 dəfə (22.11.2002, 21.10.2005, 20.10.2006, 12.02.2010, 05.03.2010, 19.01.2016, 04.03.2016, 07.04.2017, 28.12.2018, 12.07.201901.05.2020) qanuna dəyişiklik edilib, həmçinin 17 qanun, qərar və fərmanla Qanuna aid məsələlərə dair qaydalar və tələblər müəyyənləşdirilib.


Cari Qanuna nəzarət funksiyasını 24.06.1997 tarixində “Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Satınalmalar üzrə Dövlət Agentliyi” olaraq yaradılmış 24.09.1999 tarixində “Azərbaycan Respublikasının Satınalmalar üzrə Dövlət Agentliyi” olaraq dəyişdirilərək 20.02.2003 tarixində əsasnaməsi təsdiq edilmiş lakin 15.01.2016 tarixində ləğv edilərək 20.04.2018-ci il tarixli sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar Siyasəti və İstehlakçıların Hüquqlarının Müdafiəsi Dövlət Xidməti” əsasında yenidən təşkil edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyi”icra etməkdədir.


Qeyd etmək lazımdır ki, indiyə qədər 2 dəfə 01.06.2003 tarixində Dünya Bankı tərəfindən Azərbaycan Respublikasında Satınalmaların Dəyərləndirilməsi hesabatı və 07.07.2009 tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının dəstəyi ilə (ayrılan məbləğ: 7100 AZN) “Dövlət satınalmalarında informasiya açıqlığı və şəffaflığın təmin edilməsi üçün informasiya texnologiyalından səmərəli və effektiv istifadə mexanizmləri hazırlamaq” Layihəsi (#209) çərçivəsində Multimedia Mərkəzi tərəfindən Dövlət satınalmaları haqqında Qanunun analizi hazırlanaraq Qanuna dair müəyyən tövsiyələr verilib.


Tarixçədən də göründüyü kimi cari Qanunun qüvvəyə mindiyi tarixdən bu günə qədər 20 dəfə müxtəlif düzəliş və əlavə sənədlərlə Qanuna dəyişiklik edilmişdir və hər edilən dəyişikliyi Qanunun strukturuna uyğunlaşdırmaq məqsədilə müxtəlif adaptasiyalar edə-edə Qanunun həm strukturu mürəkkəbləşmiş, həm də dili qəlizləşmişdir. Son dəyişiklik daha geniş olduğundan Qanunun strukturunu pozmadan daxil edilməsi cəhdi belə çox uğursuz alınıb (bundan yaxşı ola da bilməzdi), məntiqi ardıcıllıq ciddi şəkildə pozulub. Müəyyən boşluqların doldurulması, Qanunun bugünkü günün tələblərinə uyğunlaşdırılması məqsədilə son edilən dəyişiklik Milli Məclisdə müzakirəyə təqdim edildiyi zaman mövcud qanun və ona edilən dəyişikliklərə dair təklifimi həm bloqda yayımlamışdım, həm də Milli Məclisə təqdim etmişdim, yaxın günlərdə bu təklifi hətta İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinə də öz saytları vasitəsilə təqdim etmişəm lakin bir reaksiya olmayıb hələ. Lakin düşünürəm ki, hətta təklif etdiyim dəyişikliklərin bir qismi belə qəbul edilsə bu dəyişikliklərin Qanuna daxil edilməsi Qanunu daha da mürəkkəbləşdirəcəyindən növbəti düzəlişləri etmək üçün artıq ilkin “Tender qanunu” kimi cari Qanunu da tamamilə qüvvədən salıb onun bazasında yeni Qanunun “sıfırdan” hazırlanması, hətta adına müəyyən dəyişikliyin edilməsi (məs. “Dövlət vəsaiti hesabına satınalmalar”) daha məqsədəuyğun olar. Qanuna edilməli olan düzəlişlər edilərsə aşağıdakılardan mütləq nəzərə alınmalıdır:

Qanuna dair Təkliflər

  1. istifadə olunan terminlərin “milliləşdirilməsi”, uyğunlaşdırılması, universallaşdırılması və ümumiləşdirilmiş olanların fərqləndirilməsi (məs. kotirovka->qiymətləndirmə sorğusu, offerta->X, tender sözünün həm satınalma metodu həm də satınalma kimi istifadəsinin düzəldilməsi və s.)

  2. ən çox sui-istifadə edilən boşluqların, eləcə də süründürməçiliyə və korrupsiyaya zəmin yaradan şərtlərin/halların aradan qaldırılması/düzəldilməsi (məs. iştirak haqqının, qəzetdə elan tələbinin ləğv edilməsi, “ ola bilər” tipli qeyri-müəyyən anlayışların dəqiqləşdirilməsi, lazım olan sənədlərə dair seçimin satınalana buraxılması və s.),

  3. Qanunun dilinin, eləcə də strukturunun optimallaşdırılmasından (Qanuna dəyişikliklərə görə pozulmuş nömrələnmə ardıcıllığının düzəldilməsi və təkrarlanan məzmunlu bölmələrin birləşdirilməsi),

  4. Qanunu tamamlayan/aydınlaşdıran ayrı-ayrı sənədlərin/nümunələrin qanunun özündə birləşdirilməsi, həddindən artıq lazımsız istinadların ləğv edilməsi, Qanunun oxunuşun sadələşdirilməsi (məs. satınalma şərtləri və onların tətbiq şərtlərinin ayrı-ayrı maddələrdə verilməsi yerinə birləşdirilməsi, metodiki təlimatlar NK qərarlarının, nümunələrin Qanunun birbaşa özündə verilməsi və s.)

  5. Qanunda mövcud olub lakin praktik olmadığına və ya mürəkkəb olduğuna görə tətbiq edilməyən maddələrin praktik formaya gətirilməsi, sadələşdirilməsi, zəruri olmayanların ləğv edilməsi (məs. təkliflər sorğusu, ikimərhələli tender, satınalma hesabatı və s. kimi),

  6. Qanunun özəl təşkilatların da istifadə edə bilməsi üçün cəlbedici formaya salınması (məs. nümunə sənədlərin ümumiləşdirilməsi, internet portalında özəl təşkilatların da sorğularının yerləşdirilməsinə təşviq və s.)


Müvafiq dəstək olduğu təqdirdə əslində bu dəyişikliklərin olduğu yeni Qanun layihəsini hazırlamaqda çox maraqlıyam, hətta bu prosesə başlamışam lakin proses kifayət qədər vaxt alacağından sadəcə hobbi olaraq bu işin qısa müddətdə edilməsi hal-hazırda mümkün deyil.